عاشورا و ضرورت پالایش روایت‌ها؛ نگاهی جامعه‌شناختی به مسئله تحریف

به گزارش آژانس خبری ائلین سسی، یادداشت: در آستانه تاسوعا و عاشورای حسینی، جامعه ایرانی بار دیگر در یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های حافظه تاریخی و هویت دینی خود قرار می‌گیرد؛ ایامی که نه تنها یادآور شهادت امام حسین(ع) و یاران وفادارش است، بلکه فرصتی برای بازخوانی یکی از تأثیرگذارترین رخدادهای تاریخ اسلام نیز به شمار می‌رود. عاشورا در نگاه جامعه‌شناسان دین، صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه یک سرمایه فرهنگی و نمادین است که در طول قرن‌ها توانسته ارزش‌هایی چون عدالت‌خواهی، آزادی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، کرامت انسانی و مقاومت در برابر ستم را در وجدان جمعی جامعه بازتولید کند. اما همان‌گونه که هر میراث ارزشمند تاریخی نیازمند صیانت و مراقبت است، روایت عاشورا نیز از خطر تحریف مصون نمانده است.

اگر حقیقت را به چشمه‌ای زلال تشبیه کنیم، تحریف همان غباری است که به تدریج بر سطح این چشمه می‌نشیند و تصویر واقعی آن را مخدوش می‌کند. از این منظر، مسئله تحریف عاشورا تنها یک بحث تاریخی یا مذهبی نیست، بلکه موضوعی اجتماعی و فرهنگی است که می‌تواند بر کیفیت دینداری و میزان اعتماد عمومی به نهادهای دینی تأثیر بگذارد.

شهید استاد مرتضی مطهری در بخش «تحریفات عاشورا» از کتاب ارزشمند حماسه حسینی با نگاهی عالمانه و اصلاح‌گرانه به این مسئله پرداخته است. اهمیت دیدگاه ایشان در این است که نقد تحریفات را نه از موضع تقابل با سنت‌های دینی و آیین‌های عزاداری، بلکه از موضع دفاع از اصالت و حقیقت نهضت حسینی دنبال می‌کند. از نگاه مطهری، بزرگ‌ترین خدمت به عاشورا، حفظ حقیقت آن و بزرگ‌ترین آسیب، آمیختن آن با مطالب غیرمستند و روایت‌های فاقد پشتوانه تاریخی است. مطهری بر این باور بود که نهضت امام حسین(ع) آن‌چنان عظمت، عمق و ظرفیت تأثیرگذاری دارد که هیچ نیازی به پیرایه‌سازی و افسانه‌پردازی ندارد. او هشدار می‌داد که هرگاه اهداف اصلی قیام عاشورا، یعنی مبارزه با ظلم، احیای عدالت، اصلاح جامعه و مسئولیت‌پذیری اجتماعی به حاشیه رانده شود، روح این نهضت نیز آسیب خواهد دید. این نگاه با یافته‌های نوین جامعه‌شناسی دین نیز همخوانی دارد.

پژوهشگران این حوزه معتقدند که پایداری و تعمیق دینداری در جوامع معاصر بیش از هر زمان دیگری به اعتماد عمومی وابسته است. اعتماد نیز زمانی شکل می‌گیرد که روایت‌های دینی بر پایه صداقت، عقلانیت و استناد استوار باشند. هر اندازه فاصله میان واقعیت‌های تاریخی و روایت‌های رایج افزایش یابد، زمینه تردید و بی‌اعتمادی در میان نسل‌های جدید نیز بیشتر خواهد شد. نسل جوان امروز بیش از گذشته پرسشگر است. او در کنار شور مذهبی، به دنبال فهم مستند و عقلانی نیز هست. این نسل می‌خواهد بداند کدام روایت بر منابع معتبر تاریخی استوار است و کدام روایت محصول ذوق، تخیل یا نقل‌های متأخر است. پاسخ علمی و مستند به این پرسش‌ها نه تنها تهدیدی برای ایمان نیست، بلکه زمینه‌ساز تعمیق و استحکام آن خواهد بود.

از منظر جامعه‌شناختی، هنگامی که یک آیین دینی صرفاً بر بُعد احساسی تکیه کند و از بُعد معرفتی و آموزشی خود فاصله بگیرد، به تدریج از ظرفیت اصلاح‌گری اجتماعی آن کاسته می‌شود. در مقابل، هنگامی که آگاهی و احساس در کنار یکدیگر قرار گیرند، دین می‌تواند نقش مؤثرتری در تقویت اخلاق عمومی، مسئولیت اجتماعی و مشارکت مدنی ایفا کند. بر همین اساس، مبارزه با تحریفات عاشورا به معنای کاهش شور حسینی نیست؛ بلکه تلاشی برای پیوند دادن شور با شعور است. جامعه‌ای که عاشورا را آگاهانه‌تر بشناسد، بهتر می‌تواند از پیام‌های آن برای مقابله با فساد، تبعیض، بی‌عدالتی و انفعال اجتماعی الهام بگیرد.

در این میان، مسئولیت خطیبان، مداحان، پژوهشگران، دانشگاهیان و رسانه‌ها بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. ترویج مطالعه منابع معتبر، پرهیز از نقل مطالب فاقد سند، تقویت فرهنگ نقد علمی و بازخوانی مستمر تاریخ عاشورا می‌تواند به پالایش فرهنگ دینی و افزایش سرمایه اجتماعی دین در جامعه کمک کند. حقیقت آن است که نهضت کربلا برای ماندگاری خود هرگز نیازمند افسانه‌سازی نبوده است. آنچه نام و پیام امام حسین(ع) را در طول قرن‌ها زنده نگه داشته، صداقت، آزادگی، حق‌طلبی و ایستادگی او در برابر ظلم بوده است؛ ارزش‌هایی که همچنان برای انسان معاصر الهام‌بخش و راهگشاست.

در روزهایی که پرچم‌های عزا برافراشته شده و نام حسین‌بن‌علی(ع) در سراسر جامعه طنین‌انداز است، شاید بهترین ادای احترام به آن امام بزرگوار، تلاش برای شناخت دقیق‌تر و روایت صادقانه‌تر عاشورا باشد؛ زیرا وفاداری به مکتب حسینی، پیش از هر چیز، وفاداری به حقیقت است و پاسداری از حقیقت، مهم‌ترین شرط تقویت دینداری آگاهانه و مسئولانه در جامعه امروز به شمار می‌رود.

یادداشت از: دکتر روح‌الله ساعی، جامعه‌شناس و کنشگر اجتماعی